Chính phủ ban hành Nghị định mới về tổ chức đơn vị sự nghiệp công lập

Việc ban hành Nghị định số 299/2026/NĐ-CP nhằm hoàn thiện quy định về tổ chức đơn vị sự nghiệp công lập, phù hợp với Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, Luật Viên chức năm 2025 và yêu cầu tiếp tục đổi mới tổ chức, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập.
Mở rộng phạm vi điều chỉnh
So với quy định trước đây, Nghị định số 299/2026/NĐ-CP có phạm vi điều chỉnh toàn diện hơn. Ngoài thành lập, tổ chức lại, giải thể và tự chủ về tổ chức bộ máy, Nghị định mới còn quy định về chuyển giao, phân loại và xếp hạng đơn vị sự nghiệp công lập.
Đáng chú ý, “chuyển giao đơn vị sự nghiệp công lập” được tách khỏi khái niệm tổ chức lại và được xác định là việc chuyển thẩm quyền quản lý đơn vị sự nghiệp công lập giữa các cơ quan quản lý hoặc giữa các cơ quan được phân cấp quản lý. Việc tách riêng nội dung này giúp phân biệt rõ hoạt động sắp xếp lại tổ chức với việc thay đổi cơ quan quản lý đơn vị.
Nghị định mới cũng bổ sung các khái niệm về dịch vụ sự nghiệp công hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước và dịch vụ sự nghiệp công phục vụ xã hội. Trong đó, dịch vụ sự nghiệp công phục vụ xã hội bao gồm dịch vụ cơ bản, dịch vụ thiết yếu và dịch vụ theo nhu cầu xã hội. Đồng thời, đơn vị sự nghiệp công lập đa ngành, đa lĩnh vực được xác định là đơn vị cung cấp các dịch vụ thuộc ngành, lĩnh vực liên quan đến phạm vi quản lý nhà nước của từ hai bộ trở lên.
Các quy định này tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho việc hình thành các đơn vị cung ứng dịch vụ công tổng hợp, nhất là các trung tâm cung ứng dịch vụ công đa ngành, đa lĩnh vực tại địa phương.
Điều chỉnh điều kiện thành lập đơn vị sự nghiệp công lập
Một trong những điểm mới đáng chú ý là điều chỉnh yêu cầu về mức độ tự chủ tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập thành lập mới.
Theo quy định trước đây, về nguyên tắc, đơn vị sự nghiệp công lập thành lập mới phải tự bảo đảm cả chi thường xuyên và chi đầu tư, trừ trường hợp đơn vị được thành lập để cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu.
Nghị định số 299/2026/NĐ-CP quy định đơn vị thành lập mới phải tự bảo đảm chi thường xuyên trở lên. Như vậy, đơn vị mới không nhất thiết phải tự bảo đảm đồng thời cả chi thường xuyên và chi đầu tư. Riêng đơn vị sự nghiệp công lập được thành lập mới trực thuộc đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư vẫn phải tự bảo đảm cả chi thường xuyên và chi đầu tư, kể cả khi cung cấp dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu.
Nghị định mới tiếp tục quy định đơn vị sự nghiệp công lập phải có tối thiểu 15 người làm việc được giao khi thành lập, trừ đơn vị cung cấp dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu được thành lập theo pháp luật chuyên ngành. Đối với đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên trở lên, số lượng người làm việc được xác định trong đề án thành lập được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Quy định mới chuyển từ tiêu chí “số lượng viên chức” sang “số lượng người làm việc được giao”, phù hợp hơn với cơ chế quản lý số lượng người làm việc trong đơn vị sự nghiệp công lập hiện nay.
Bổ sung căn cứ tổ chức lại gắn với mức độ tự chủ tài chính
Nghị định số 299/2026/NĐ-CP bổ sung trường hợp tổ chức lại đơn vị sự nghiệp công lập khi đơn vị không bảo đảm mức độ tự chủ tài chính theo phương án tự chủ tài chính đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Tuy nhiên, quy định này không áp dụng máy móc. Đơn vị không bị xem xét tổ chức lại theo căn cứ trên nếu việc thay đổi mức độ tự chủ xuất phát từ điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ; biến động tình hình kinh tế – xã hội; nguyên nhân bất khả kháng làm thay đổi nguồn thu hoặc nhiệm vụ chi.
Quy định mới góp phần nâng cao trách nhiệm của đơn vị trong việc thực hiện phương án tự chủ tài chính, đồng thời vẫn bảo đảm xử lý phù hợp đối với những biến động khách quan nằm ngoài khả năng kiểm soát của đơn vị.
Cụ thể hóa căn cứ giải thể đơn vị hoạt động yếu kém
Theo quy định cũ, đơn vị sự nghiệp công lập có thể bị giải thể nếu ba năm liên tiếp hoạt động không hiệu quả theo đánh giá của cơ quan có thẩm quyền.
Nghị định số 299/2026/NĐ-CP thay tiêu chí này bằng trường hợp đơn vị ba năm liên tiếp “không hoàn thành nhiệm vụ” theo đánh giá của cơ quan có thẩm quyền và quy định của pháp luật.
Sự thay đổi này giúp căn cứ giải thể rõ ràng và dễ xác định hơn, bởi kết quả hoàn thành nhiệm vụ thường được đánh giá hằng năm. Qua đó, việc xem xét tổ chức lại hoặc giải thể đơn vị có cơ sở khách quan hơn, hạn chế cách hiểu khác nhau về khái niệm “hoạt động không hiệu quả”.
Mở rộng quyền tự chủ về tổ chức bộ máy
Nghị định mới mở rộng quyền tự chủ về tổ chức bộ máy đối với đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên.
Theo đó, đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư và đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên được quyết định thành lập, tổ chức lại, giải thể các đơn vị thuộc phạm vi quản lý theo đề án tự chủ đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Số lượng cấp phó của người đứng đầu và số lượng cấp phó của các phòng thuộc hai nhóm đơn vị này cũng được thực hiện theo đề án thành lập hoặc đề án tự chủ được phê duyệt, thay vì áp dụng cứng mức tối đa như trước đây.
Đi đôi với việc mở rộng quyền tự chủ, Nghị định quy định chặt chẽ hơn về nội dung, trình tự xây dựng, lấy ý kiến, thẩm định và phê duyệt đề án tự chủ. Đề án phải thể hiện mục tiêu, định hướng phát triển; nội dung tự chủ về nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, nhân sự và tài chính; lộ trình nâng cao mức độ tự chủ và chất lượng dịch vụ trong từng giai đoạn 05 năm.
Như vậy, quyền tự quyết về cơ cấu tổ chức không phải là quyền tự chủ không giới hạn mà phải được thực hiện trong phạm vi đề án đã được cơ quan có thẩm quyền thẩm định, phê duyệt.
Không quy định về Hội đồng quản lý
Nghị định số 120/2020/NĐ-CP trước đây dành một điều riêng quy định về Hội đồng quản lý, bao gồm nguyên tắc thành lập, nhiệm vụ, quyền hạn, thành phần, quy chế hoạt động và mối quan hệ giữa Hội đồng quản lý với người đứng đầu đơn vị.
Nghị định số 299/2026/NĐ-CP không quy định về tổ chức và hoạt động của Hội đồng quản lý. Đối với các đơn vị đã thành lập Hội đồng quản lý theo quy định trước đây thì theo quy định chuyển tiếp, sau khi Hội đồng quản lý kết thúc hoạt động, người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập thực hiện nhiệm vụ quản lý, điều hành do Hội đồng quản lý đảm nhiệm theo thẩm quyền.
Thay đổi này thể hiện xu hướng tăng cường trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập, phù hợp với định hướng, chỉ đạo của Trung ương. Nghị định mới quy định người đứng đầu có trách nhiệm xây dựng và tổ chức thực hiện đề án tự chủ, bảo đảm chất lượng dịch vụ sự nghiệp công, thực hiện công khai và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của đơn vị.
Hoàn thiện thẩm quyền của chính quyền địa phương
Nghị định số 299/2026/NĐ-CP quy định tương đối đầy đủ thẩm quyền và trách nhiệm của UBND cấp tỉnh, Chủ tịch UBND cấp tỉnh, UBND cấp xã và Chủ tịch UBND cấp xã trong quản lý đơn vị sự nghiệp công lập.
UBND cấp tỉnh có thẩm quyền quyết định thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị thuộc phạm vi quản lý; phê duyệt đề án tự chủ; quyết định chuyển giao đơn vị giữa các cơ quan chuyên môn cấp tỉnh, giữa cơ quan cấp tỉnh với UBND cấp xã và giữa các UBND cấp xã.
Đối với đơn vị cung ứng dịch vụ sự nghiệp công đa ngành, đa lĩnh vực ở cấp xã, UBND cấp xã quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức trên cơ sở hướng dẫn của các bộ quản lý ngành, lĩnh vực và chỉ đạo của UBND cấp tỉnh.
Quy định này tạo cơ sở pháp lý để địa phương chủ động tổ chức các đơn vị sự nghiệp cung ứng dịch vụ công phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu thực tế tại từng địa bàn.
Quy định mới về phân loại, xếp hạng và chế độ báo cáo
Phân loại và xếp hạng đơn vị sự nghiệp công lập được xác định là một nội dung thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định số 299/2026/NĐ-CP.
Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Chủ tịch UBND cấp tỉnh và Chủ tịch UBND cấp xã quyết định phân loại, xếp hạng đơn vị thuộc phạm vi quản lý trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp công và hướng dẫn của bộ quản lý ngành, lĩnh vực.
Đối với đơn vị đa ngành, đa lĩnh vực, nguyên tắc xếp hạng được thực hiện theo hạng cao nhất trong số các ngành, lĩnh vực dịch vụ sự nghiệp công mà đơn vị cung cấp.
Nghị định cũng quy định các bộ, cơ quan ngang bộ và UBND cấp tỉnh phải tổng hợp, gửi báo cáo số liệu về đơn vị sự nghiệp công lập cho bộ quản lý ngành, lĩnh vực và Bộ Nội vụ trước ngày 20/11 hằng năm.
Nâng cao tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình
Có thể thấy, Nghị định số 299/2026/NĐ-CP không chỉ thay thế và hệ thống hóa các quy định trước đây mà còn thể hiện một bước chuyển trong quản lý đơn vị sự nghiệp công lập.
Nghị định mở rộng quyền tự chủ về tổ chức bộ máy đối với đơn vị có khả năng tự bảo đảm tài chính; phân định rõ tổ chức lại và chuyển giao; bổ sung cơ chế phân loại, xếp hạng; hoàn thiện thẩm quyền của chính quyền địa phương; đồng thời đề cao trách nhiệm của người đứng đầu và yêu cầu công khai, giải trình.
Để triển khai hiệu quả Nghị định, các cơ quan, địa phương cần khẩn trương rà soát hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập thuộc phạm vi quản lý; xác định lại thẩm quyền quản lý; rà soát đề án tự chủ, cơ cấu tổ chức, số lượng cấp phó; xử lý mô hình Hội đồng quản lý và chuẩn hóa chế độ thông tin, báo cáo.
Việc thực hiện đồng bộ các nhiệm vụ này sẽ góp phần tiếp tục sắp xếp hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập theo hướng tinh gọn, tự chủ, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công cho người dân, tổ chức.
Xem toàn văn Nghị định số 299/2026/NĐ-CP tại đây./.